การศึกษาการเปลี่ยนแปลงทางคลินิกในช่องปากระยะเฉียบพลันในผู้ป่วยมะเร็งศีรษะและลำคอภายหลังได้รับการรักษาด้วยการฉายรังสีแบบปรับความเข้มหมุนรอบตัวผู้ป่วย
บทคัดย่อ
วัตถุประสงค์ : เพื่อศึกษาอุบัติการณ์การเกิดภาวะแทรกซ้อน และการเปลี่ยนแปลงทางคลินิกในช่องปากในระยะเฉียบพลัน ได้แก่ เยื่อบุช่องปากอักเสบ ภาวะปากแห้งเหตุน้ำลายน้อย การเปลี่ยนแปลงการรับรส การตอบสนองของเนื้อเยื่อโพรงฟันต่อการกระตุ้นด้วยไฟฟ้า การเปลี่ยนแปลงของน้ำหนัก และคุณภาพชีวิต รวมถึงหาความสัมพันธ์ของปัจจัยจากผู้ป่วยเองและการรักษากับการเปลี่ยนแปลงในช่องปาก ในผู้ป่วยมะเร็งศีรษะและลำคอภายหลังได้รับการรักษาด้วยการฉายรังสีแบบปรับความเข้มหมุนรอบตัวผู้ป่วย
วิธีการศึกษา : เก็บข้อมูลจากการซักประวัติและตรวจทางคลินิก ในผู้ป่วยที่เข้ารับการฉายรังสีรักษาและติดตามการรักษาภายหลังฉายรังสีรักษาแบบปรับความเข้มหมุนรอบตัวผู้ป่วยในช่วง 3 เดือนแรก ระหว่างวันที่ 2 มกราคม 2567 ถึง 30 เมษายน 2567 วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติเชิงพรรณนา Kaplan Meier survival curve Log rank test และ Cox proportional hazard model โดยกำหนดระดับนัยสำคัญที่ p<0.05
ผลการศึกษา : มีผู้ป่วยในการศึกษา 31 ราย พบเยื่อบุช่องปากอักเสบ ปากแห้งเหตุน้ำลายน้อย และการเปลี่ยนแปลงการรับรสในผู้ป่วยทุกรายขณะได้รับรังสีรักษา โดยพบเยื่อบุช่องปากอักเสบรุนแรงที่สุดในระยะที่ 3 ตามเกณฑ์ RTOG ปากแห้งเหตุน้ำลายน้อยรุนแรงที่สุดในระยะที่ 2 ตามเกณฑ์ RTOG และการเปลี่ยนแปลงการรับรสรุนแรงที่สุดในระยะที่ 2 ตามเกณฑ์ CTCAE ค่ามัธยฐานการเกิดภาวะแทรกซ้อนดังกล่าวอยู่ที่ 10 ครั้งของการฉายรังสีรักษา (95%CI 8.66-11.34, 95%CI 8.94-11.06 และ 95%CI 8.98-11.02 ตามลำดับ) ปัจจัยที่ส่งผลต่อการเกิดเยื่อบุช่องปากอักเสบและการเปลี่ยนแปลงการรับรสคือตำแหน่งของมะเร็งคอหอยส่วนปาก (Oropharynx) หรือ มะเร็งช่องปาก (Oral cancer) (Adjusted HR 3.15 [95%CI 1.03, 9.65] และ Adjusted HR 3.34 [95%CI 1.11, 11.04] ตามลำดับ) ในขณะที่การได้รับเคมีบำบัดร่วมกับรังสีรักษาหรือได้เคมีบำบัดก่อนการฉายรังสีรักษาส่งผลต่อเกิดเยื่อบุช่องปากอักเสบและภาวะปากแห้งเหตุน้ำลายน้อย (Adjusted HR 7.17 [95%CI 1.17, 44.16] และ Adjusted HR 11.98 [95%CI 1.11, 129.18] ในเยื่อบุช่องปากอักเสบ Adjusted HR 4.51 [95%CI 1.08, 18.89] และ Adjusted HR 6.54 [95%CI 1.15, 37.30] ในปากแห้งเหตุน้ำลายน้อย) ในทุกช่วงเวลาของการศึกษาจะพบอุบัติการณ์ความผิดปกติในการรับรู้รสชาติเค็มและขมสูงกว่าความผิดปกติในการรับรู้รสชาติหวานและเปรี้ยว พบฟันที่ไม่ตอบสนองต่อการกระตุ้นด้วยไฟฟ้าในขณะได้รับรังสีรักษาและหลังรักษา 1 เดือน ร้อยละ 2.86 (3/105 ซี่) แต่ไม่มีความแตกต่างอย่างมีนัยยะสำคัญทางสถิติของค่าที่ได้จากการทดสอบการตอบสนองของเนื้อเยื่อโพรงฟันต่อการกระตุ้นด้วยไฟฟ้าในแต่ละช่วงเวลาของการศึกษา พบผู้ป่วยมีน้ำหนักตัวลดลงเมื่อเทียบกับก่อนฉายรังสีรักษาร้อยละ 73 โดยมีน้ำหนักลดลงหลังได้รับรังสีรักษาครั้งสุดท้ายเฉลี่ย 4.24 กิโลกรัม และพบว่าการฉายรังสีแบบปรับความเข้มหมุนรอบตัวผู้ป่วยส่งผลต่อน้ำหนักตัวผู้ป่วยร้อยละ 28.2 เมื่อควบคุมอิทธิพลของตัวแปรรบกวนได้แก่ช่องทางการบริโภคที่แตกต่างกันแล้ว (P<0.001; Partial η2 0.282) เมื่อประเมินคุณภาพชีวิตโดยใช้แบบสอบถามของมหาวิทยาลัยวอชิงตัน ฉบับที่ 4 พบว่าคุณภาพชีวิตด้านการรับรสชาติอาหารเป็นหัวข้อแรกที่มีค่ามัธยฐานคะแนนแตกต่างกับก่อนฉายรังสีรักษาอย่างมีนัยยะสำคัญ (ครั้งที่ 11 ของการได้รับรังสีรักษา) ส่วนในหัวข้อความเจ็บปวด รูปลักษณ์ภายนอก การทำกิจกรรมในชีวิตประจำวัน การทำกิจกรรมพักผ่อนหย่อนใจ การกลืน และปริมาณน้ำลาย จะเกิดการเปลี่ยนแปลงของค่ามัธยฐานคะแนนในครั้งที่ 22 ของการได้รับรังสีรักษาและมีความแตกต่างกันอย่างมีนัยยะสำคัญทางสถิติเมื่อเทียบกับก่อนรับการรักษา ขณะที่หัวข้อการออกเสียงจะเปลี่ยนแปลงในครั้งสุดท้ายของการรักษาและมีความแตกต่างกันอย่างมีนัยยะสำคัญทางสถิติเมื่อเทียบกับก่อนฉายรังสีรักษาเช่นกัน ส่วนด้านการเคี้ยว การทำงานของไหล่ คุณภาพชีวิตด้านอารมณ์ และความวิตกกังวล ไม่มีความแตกต่างกันของค่ามัธยฐานคะแนนก่อนและหลังได้รับรังสีรักษา และเมื่อติดตามหลังได้รับรังสีรักษา 3 เดือน พบการเปลี่ยนแปลงของภาวะแทรกซ้อน ได้แก่ ปากแห้งเหตุน้ำลายน้อย การเปลี่ยนแปลงการรับรส (ขมและเค็ม) และการเปลี่ยนแปลงของน้ำหนัก ที่ยังคงแตกต่างกับระยะก่อนฉายรังสีรักษาอย่างมีนัยยะสำคัญทางสถิติ
สรุป : พบภาวะแทรกซ้อนในช่องปากระยะเฉียบพลันหลังได้รับรังสีรักษาแบบปรับความเข้มหมุนรอบตัวผู้ป่วยในผู้ป่วยทุกราย โดยความรุนแรงจะมีแนวโน้มสูงขึ้นตามปริมาณรังสีสะสมที่ได้รับ แต่ไม่พบเยื่อบุช่องปากอักเสบและภาวะปากแห้งเหตุน้ำลายน้อยในระดับที่รุนแรงที่สุดตามเกณฑ์ประเมิน และเมื่อสิ้นสุดระยะเฉียบพลัน คือ 3 เดือนหลังได้รับรังสีรักษา ภาวะแทรกซ้อนส่วนใหญ่จะมีการฟื้นฟูจนใกล้เคียงกับระยะก่อนรักษา ยกเว้นภาวะปากแห้งเหตุน้ำลายน้อย การรับรสขมและเค็ม และน้ำหนักตัวที่ลดลง ที่ยังคงแตกต่างกับก่อนได้รับรังสีรักษา
เอกสารอ้างอิง
Vissink A, Jansma J, Spijkervet FKL. Oral sequelae of head and neck radiotherapy. Crit Rev Oral Biol Med. 2003;14:199-212.
Sroussi HY, Epstein JB, Bensadoun RJ, Saunders DP, Lalla RV, Migliorati CA, Heaivilin N, Zumsteg ZS. Common oral complications of head and neck cancer radiation therapy: mucositis, infections, saliva change, fibrosis, sensory dysfunctions, dental caries, periodontal disease, and osteoradionecrosis. Cancer Med. 2017;6(12):2918-31.
Cox JD, Stetz J, Pajak TF. Toxicity criteria of the Radiation Therapy Oncology Group (RTOG) and the European Organization for Research and Treatment of Cancer (EORTC). Int J Radiat Oncol Biol Phys. 1995;31:1341–6.
Alterio D, Marvaso G, Ferrari A, Volpe S, Orecchia R, Jereczek-Fossa BA. Modern radiotherapy for head and neck cancer. Semin Oncol. 2019;46(3):233-45.
Bhide SA, Newbold KL, Harrington KJ, Nutting CM. Clinical evaluation of intensity-modulated radiotherapy for head and neck cancers. Br J Radiol. 2012;85:487–94.
Nuyts S, Lambrecht M, Duprez F, Daisne JF, Van Gestel D, Van den Weyngaert D, et al. Reduction of the dose to the elective neck in head and neck squamous cell carcinoma, a randomized clinical trial using intensity modulated radiotherapy (IMRT). Dosimetrical analysis and effect on acute toxicity. Radiother Oncol. 2013;109:323–9.
Braam PM, Terhaard CH, Roesink JM, Raaijmakers CP. Intensity modulated radiotherapy significantly reduces xerostomia compared with conventional radiotherapy. Int J Radiat Oncol Biol Phys. 2006;66:975-80.
Ben-David MA, Diamante M, Radawski JD, Vineberg KA, Stroup C, Murdoch-Kinch CA, et al. Lack of osteoradionecrosis of the mandible after IMRT for head and neck cancer: likely contributions of both dental care and improved dose distributions. Int J Radiat Oncol Biol Phys. 2007;68:396-402.
Doornaert P, Verbakel WFAR, Bieker M, Slotman BJ, Senan S. Rapidarc planning and delivery in patients with locally advanced head-and-neck cancer undergoing chemoradiotherapy. Int J Radiat Oncol Biol Phys. 2009;79:429-35.
Scorsetti M, Fogliata A, Castiglioni S, Bressi C, Bignard M, Navarria P, et al. Early clinical experience with volumetric modulated arc therapy in head and neck cancer patients. Radiat Oncol. 2010;5:1-10.
Narayan S, Lehmann J, Coleman MA, Vaughan A, Yang CC, Enepekides D, et al. Prospective evaluation to establish a dose response for clinical oral mucositis in patients undergoing head-and-neck conformal radiotherapy. Int J Radiat Oncol Biol Phys. 2008;72:756-62.
Blanco AI, Chao C. Management of radiation-induced head and neck injury. In: Small W, Woloschak GE, editors. Radiation toxicity: a practical guide. New York: Springer; 2006. p. 23-42.
Beumer J, Curtis T, Harrison R. Radiation therapy of the oral cavity: sequelae and management. Part 1. Head Neck Surg. 1979;1:301–12.
Sonis ST. Pathobiology of oral mucositis: novel insights and opportunities. J Support Oncol. 2007;5:3–11.
Trotti A, Bellm LA, Epstein JB, Frame D, Fuchs HJ, Gwede CK, et al. Mucositis incidence, severity and associated outcomes in patients with head and neck cancer receiving radiotherapy with or without chemotherapy: a systematic literature review. Radiother Oncol. 2003;66(3):253-62.
Eisbruch A, Kim HM, Terrell JE, Marsh LH, Dawson LA, Ship JA. Xerostomia and its predictors following parotid-sparing irradiation of head-and-neck cancer. Int J Radiat Oncol Biol Phys. 2001;50(3):695-704.
Dirix P, Nuts S, van den Bogaert W. Radiation-induced xerostomia in patients with head and neck cancer: a literature review. Cancer. 2006;107:2525-34.
Jensen SB, Mouridsen HT, Reibel J, Brünner N, Nauntofte B. Adjuvant chemotherapy in breast cancer patients induces temporary salivary gland hypofunction. Oral Oncol. 2008;44(2):162-73.
Warwas B, Cremers F, Gerull K, Leichtle A, Bruchhage KL, Hakim SG, et al. Risk Factors for Xerostomia Following Radiotherapy of Head-and-Neck Cancers. Anticancer Res. 2022;42(5):2657-63.
Eneroth CM, Henrikson CO, Jakobsson PA. Effect of fractionated radiotherapy on salivary gland function. Cancer. 1972;30(5):1147-53.
Halperin EC, Perez CA, Brady LW, editors. Perez and Brady's principles and practice of radiation oncology. 5th ed. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2008.
Cowart BJ. Taste dysfunction: a practical guide for oral medicine. Oral Dis. 2011;17(1):2-6.
Ripamonti C. Taste alterations in cancer patients. J Pain Symptom Manage. 1998;16(6):349–51.
Gunn L, Gilbert J, Nenclares P, Soliman H, Newbold K, Bhide S, et al. Taste dysfunction following radiotherapy to the head and neck: A systematic review. Radiother Oncol. 2021;157:130-40.
Andrews N, Griffiths C. Dental complications of head and neck radiotherapy: Part 1. Aust Dent J. 2001;46(2):88-94.
Mossman K, Shattzman A, Chencharick J. Long-term effects of radiotherapy on taste and salivary function in man. Int J Radiat Oncol Biol Phys. 1982;8(6):991-7.
Zheng W-K, Inokuchi A, Yamamoto T, Komiyama S. Taste dysfunction in irradiated patients with head and neck cancer. Fukuoka Igaku Zasshi 2002;93:64–76.
Fernando IN, Patel T, Billingham L, Hammond C, Hallmark S, Glaholm J, et al. The effect of head and neck irradiation on taste dysfunction: a prospective study. Clin Oncol. 1995;7:173–8.
Huang HY, Wilkie DJ, Schubert MM, Ting LL. Symptom profile of nasopharyngeal cancer patients during radiation therapy. Cancer Pract. 2000;8(6):274-81.
Nickens GE, Patterson SS, El-Kafrawy AH, Hornback NB. Effect of cobalt-60 radiation on the pulp of restored teeth. J Am Dent Assoc. 1977;94:701–4.
Hutton MF, Patterson SS, Mitchell DF, Chalian VA, Hornback NB. The effect of cobalt-60 radiation on the dental pulps of monkeys. Oral Surg Oral Med Oral Pathol. 1974;38(2):279-86.
Faria KM, Brandão TB, Ribeiro AC, Vasconcellos AF, de Carvalho IT, de Arruda FF, et al. Micromorphology of the dental pulp is highly preserved in cancer patients who underwent head and neck radiotherapy. J Endod 2014;40:1553–9.
Knowles JC, Chalian VA, Shidnia H. Pulp innervation after radiation therapy. J Prosthet Dent. 1986;56:708–11.
Kataoka SH, Setzer FC, Fregnani ER, Pessoa OF, Gondim E Jr, Caldeira CL. Effects of 3-dimensional conformal or intensity-modulated radiotherapy on dental pulp sensitivity during and after the treatment of oral or oropharyngeal malignancies. J Endod. 2012;38:148–52.
Ma Y, Zhou J, Wang H. Dosimetric comparison between volumetric modulated arc therapy (VMAT) and intensity-modulated radiotherapy (IMRT) for dental structures of head and neck cancer patients. J Healthc Eng. 2022;5;2022:4998997.
Dawson P, Taylor A, Bragg C. Exploration of risk factors for weight loss in head and neck cancer patients. Journal of Radiotherapy in Practice. 2015;14(4):343-52.
Beaver ME, Matheny KE, Roberts DB, Myers JN. Predictors of weight loss during radiation therapy. Otolaryngol Head Neck Surg. 2001;125(6):645-8.
Nazari V, Pashaki AS, Hasanzadeh E. The reliable predictors of severe weight loss during the radiotherapy of Head and Neck Cancer. Cancer Treat Res Commun. 2021;26:100281.
Millsopp L, Brandom L, Humphris G, Lowe D, Stat C, Rogers S. Facial appearance after operations for oral and oropharyngeal cancer: a comparison of case notes and patient-completed questionnaire. Br J Oral Maxillofac Surg. 2006;44(5):358-63.
Kelly C, Paleri V, Downs C, Shah R. Deterioration in quality of life and depressive symptoms during radiation therapy for head and neck cancer. Otolaryngol Head Neck Surg. 2007;136(1):108-11.
Shepherd KL, Fisher SE. Prospective evaluation of quality of life in patients with oral and oropharyngeal cancer: from diagnosis to three months post-treatment. Oral Oncol. 2004;40(7):751-7.
Rogers SN, Hannah L, Lowe D, Magennis P. Quality of life 5-10 years after primary surgery for oral and oropharyngeal cancer. J Craniomaxillofac Surg. 1999;27(3):187-91.
Chandu A, Sun KC, DeSilva RN, Smith AC. The assessment of quality of life in patients who have undergone surgery for oral cancer: a preliminary report. J Oral Maxillofac Surg. 2005;63(11):1606-12.
Lydiatt WM, Denman D, McNeilly DP, Puumula SE, Burke WJ. A randomized, placebo-controlled trial of citalopram for the prevention of major depression during treatment for head and neck cancer. Arch Otolaryngol Head Neck Surg. 2008;134(5):528-35.
Fang FM, Chien CY, Tsai WL, Chen HC, Hsu HC, Lui CC, et al. Quality of life and survival outcome for patients with nasopharyngeal carcinoma receiving three-dimensional conformal radiotherapy vs. intensity-modulated radiotherapy – a longitudinal study. Int J Radiat Oncol Biol Phys 2008;72:356–64.
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
ฉบับ
บท
การอนุญาต
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความที่ได้รับการตีพิมพิ์เป็นลิขสิทธิ์ของวารสารโรงพยาบาลชลบุรี