Factors ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อพฤติกรรมการจ่ายยาปฏิชีวนะของเภสัชกรชุมชนในภาคตะวันออกของประเทศไทย การวิเคราะห์โดยใช้แบบจำลอง COM-B

บทคัดย่อ

เภสัชกรชุมชนในประเทศไทยมีบทบาทสำคัญยิ่งต่อการกำกับดูแลการใช้ยาต้านจุลชีพ แต่หลักฐานเชิงประจักษ์เกี่ยวกับปัจจัยด้านพฤติกรรมที่สัมพันธ์กับการจ่ายยายังคงมีจำกัด โดยเฉพาะ แบบจำลอง Capability, Opportunity, Motivation–Behavior (COM-B) ยังไม่พบการนำมาใช้วิเคราะห์พฤติกรรมดังกล่าวในบริบททางวัฒนธรรม เศรษฐกิจและสิ่งแวดล้อมทางภาคตะวันออกของประเทศไทย งานวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงพรรณนาแบบภาคตัดขวาง ต้องการศึกษาปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการจ่ายยาปฏิชีวนะของเภสัชกรชุมชนในพื้นที่ดังกล่าว เก็บข้อมูลจากเภสัชกรที่ปฏิบัติงานร้านขายยา กลุ่มตัวอย่าง 185 คน ด้วยแบบสอบถามทางไปรษณีย์ซึ่งตอบด้วยตนเอง โดยประเมินด้านความสามารถ โอกาส แรงจูงใจ และพฤติกรรมการจ่ายยา โดยใช้มาตรวัดของลิเคิร์ท 5 ระดับ มีความเที่ยง Cronbach Alpha 0.77, 0.71, 0.74 และ 0.84 ตามลำดับ

ผลการศึกษา พบว่า เภสัชกรผู้ตอบแบบสอบถามส่วนใหญ่ เป็นเพศหญิง (73.0%) อายุไม่เกิน 39 ปี (84.3%) จบหลักสูตรเภสัชศาสตรบัณฑิต 5 ปี (57.8%) จบสาขาวิชาการบริบาลทางเภสัช (43.8%) ส่วนมากประจำร้านขายยาเดี่ยว (77.3%) และประมาณครึ่งหนึ่งเป็นร้านขายยาผ่านเกณฑ์การตรวจประเมินตามวิธีการปฏิบัติทางเภสัชกรรมชุมชน (GPP) ปี พ.ศ.2561 (53.5%) เภสัชกรมีระดับความสามารถเฉลี่ยอยู่ในระดับสูง ขณะที่โอกาสและแรงจูงใจอยู่ในระดับปานกลางค่อนไปทางมาก และพฤติกรรมการจ่ายยาปฏิชีวนะอย่างสมเหตุผลอยู่ในระดับมาก ความสามารถ โอกาส และแรงจูงใจมีความสัมพันธ์เชิงบวกกับพฤติกรรมการจ่ายยาปฏิชีวนะอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (Pearson’s r = 0.63, 0.35 และ 0.65 ตามลำดับ) ผลการวิเคราะห์ถดถอยพหุคูณแบบขั้นตอนพบว่า ในแบบจำลองสุดท้ายแรงจูงใจและความสามารถมีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการจ่ายยาปฏิชีวนะ โดยแบบจำลองสามารถอธิบายความแปรปรวนของพฤติกรรมที่ผู้ตอบรายงานด้วยตนเองได้ร้อยละ 53.8 (Adjusted R² = 0.538)

การศึกษานี้สะท้อนว่า เภสัชกรชุมชนส่วนใหญ่มีความสามารถทางวิชาชีพในระดับสูงและแรงจูงใจ มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการจ่ายยาปฏิชีวนะ อย่างไรก็ตาม เนื่องจากการศึกษานี้เป็นการศึกษาแบบภาคตัดขวาง ผลการศึกษาจึงไม่สามารถยืนยันความสัมพันธ์เชิงเหตุและผลระหว่างแรงจูงใจ ความสามารถ
และพฤติกรรมการจ่ายยาปฏิชีวนะได้