การพัฒนาชุดความรู้การบริหารความเสี่ยงด้านสุขภาพและแบบประเมินการจัดการความเสี่ยงยุทธศาสตร์ด้านสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข ประเด็นการป้องกัน โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs)

บทคัดย่อ

การวิจัยและพัฒนานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสภาพปัญหาและความต้องการความรู้ด้านการบริหารความเสี่ยงยุทธศาสตร์ด้านสุขภาพ 2) พัฒนาชุดความรู้และแบบประเมินการจัดการความเสี่ยงยุทธศาสตร์ด้านสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข ประเด็นการป้องกันโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง และ 3) ประเมินประสิทธิผลของชุดความรู้และแบบประเมินที่พัฒนาขึ้น ดำเนินการวิจัยระหว่างเดือนเมษายน 2568 ถึงเดือนเมษายน 2569 แบ่งเป็น 3 ระยะ ได้แก่ ระยะที่ 1 ศึกษาสภาพปัญหาและความต้องการความรู้ โดยการสนทนากลุ่มผู้เชี่ยวชาญและผู้เกี่ยวข้อง จำนวน 23 คน วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา ระยะที่ 2 พัฒนาชุดความรู้และแบบประเมิน โดยประยุกต์ใช้กรอบแนวคิด COSO ERM 2017 และกรอบการแปลความรู้สู่การปฏิบัติ และตรวจสอบ
ความเหมาะสมโดยผู้เชี่ยวชาญ และระยะที่ 3 ทดลองใช้ชุดความรู้และแบบประเมินกับบุคลากรสาธารณสุขผู้รับผิดชอบงานยุทธศาสตร์ จำนวน 30 คน โดยใช้การวิจัยกึ่งทดลองแบบกลุ่มเดียว วัดผลก่อนและหลังการทดลอง เครื่องมือเก็บรวบรวมข้อมูลประกอบด้วยแบบทดสอบความรู้และทักษะด้านการบริหารความเสี่ยงยุทธศาสตร์ และแบบสอบถามความพึงพอใจ วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติเชิงพรรณนา การทดสอบทีแบบกลุ่มตัวอย่างสัมพันธ์กัน (paired t - test) และขนาดอิทธิพล Cohen’s d_z

ผลการศึกษาพบว่า 1) กลุ่มตัวอย่างทั้งหมดมีข้อจำกัดด้านความรู้และทักษะในการบริหารความเสี่ยงยุทธศาสตร์ด้านสุขภาพ โดยต้องการความรู้เกี่ยวกับการทบทวนข้อมูลและบริบท แนวทางและหลักการบริหารความเสี่ยง กระบวนการบริหารความเสี่ยง ตลอดจนการติดตามและรายงานผล และต้องการให้แบบประเมินครอบคลุม 8 องค์ประกอบ ได้แก่ การกำหนดวัตถุประสงค์ การกำหนดตัวชี้วัด การวิเคราะห์สถานการณ์ การระบุความเสี่ยงและปัจจัยเสี่ยง การประเมินความเสี่ยง การจัดทำตารางวิเคราะห์ความเสี่ยง การจัดการความเสี่ยง และการติดตามประเมินผล 2) ชุดความรู้และแบบประเมินที่พัฒนาขึ้นประกอบด้วยองค์ความรู้ แนวทาง และขั้นตอนการจัดทำแผนบริหารความเสี่ยงยุทธศาสตร์ด้านสุขภาพ โดยเชื่อมโยงหลักการบริหารความเสี่ยงกับการนำความรู้ไปประยุกต์ใช้ในการปฏิบัติงาน และ 3) ภายหลังการทดลองใช้กลุ่มตัวอย่างมีคะแนนเฉลี่ยความรู้และทักษะเพิ่มขึ้นจาก 14.17 ± 1.95 คะแนน เป็น 18.67 ± 1.77 คะแนน โดยมีผลต่างเฉลี่ย 4.50 คะแนน สูงกว่าก่อนการทดลองอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (t (29) = 13.31, p < 0.001) และมีขนาดอิทธิพลอยู่ในระดับใหญ่ (Cohen’s d_z = 2.43) กลุ่มตัวอย่างมีความพึงพอใจต่อชุดความรู้และแบบประเมินโดยรวมอยู่ในระดับมาก (ค่าเฉลี่ย 4.28 ± 0.50 คะแนน) สะท้อนว่า ชุดความรู้และแบบประเมินที่พัฒนาขึ้นสามารถเพิ่มความรู้และทักษะด้านการบริหารความเสี่ยงยุทธศาสตร์ของบุคลากรสาธารณสุขได้อย่างมีประสิทธิผล จึงควรส่งเสริมการนำไปประยุกต์ใช้และบูรณาการกับกระบวนการจัดทำแผนยุทธศาสตร์ของหน่วยงานสาธารณสุข เพื่อสนับสนุนการบริหารความเสี่ยงอย่างเป็นระบบและลดความเสี่ยงต่อการไม่บรรลุเป้าหมายขององค์กร

คำสำคัญ: การบริหารความเสี่ยงยุทธศาสตร์; โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง; ชุดความรู้; แบบประเมินการจัดการความเสี่ยง; การวิจัยและพัฒนา