การประยุกต์ใช้เครือข่ายและแรงสนับสนุนทางสังคมในการควบคุมและป้องกันโรคไข้เลือดออกอย่างมีส่วนร่วม กรณีศึกษา: ชุมชนอนุสรณ์อาจารย์ทอง หมู่ที่ 4 ตำบลคลองแห อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา

บทคัดย่อ

สถานการณ์โรคไข้เลือดออกในพื้นที่ตำบลคลองแห อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา ยังเป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญ มีอัตราป่วยโดยรวมสูงเกินเกณฑ์ (50 ต่อประชากรแสนคน) โดยพื้นที่หมู่ที่ 4 มีอัตราป่วยสูงสุด 83.74 ต่อประชากรแสนคน (ในปี พ.ศ. 2563) การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาแนวทางการประยุกต์ใช้แนวคิดเครือข่ายทางสังคมและแรงสนับสนุนทางสังคม วิธีการศึกษาใช้รูปแบบการวิจัยเชิงปฏิบัติการอย่างมีส่วนร่วม โดยใช้เครือข่ายทางสังคมของกลุ่มอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ภายในชุมชนอนุสรณ์อาจารย์ทอง หมู่ที่ 4 (7 คน) และประชากรกลุ่มเสี่ยงในชุมชน (10 คน) ร่วมกับเครือข่ายทางสังคมภายนอกชุมชน ได้แก่ แกนนำ อสม. (8 คน) และจิตอาสา (1 คน) จากกลุ่มของ อสม. ชุมชนบ้านหนองนายขุ้ย-ขุ้ยออก หมู่ที่ 6 ร่วมกับเจ้าหน้าที่สาธารณสุข (2 คน) และเจ้าหน้าที่เทศบาล (2 คน) รวมทั้งสิ้น 30 คน โดยประยุกต์ใช้แนวคิดเครือข่ายทางสังคมและแรงสนับสนุนทางสังคม เพื่อร่วมมือกันดำเนินการควบคุมและป้องกันการระบาดของโรคไข้เลือดออกไม่ให้ขยายตัวแผ่กว้างออกไป เก็บรวบรวมข้อมูลโดยการใช้การสัมภาษณ์แบบกึ่งโครงสร้าง สอบถามข้อมูลความสัมพันธ์ของเครือข่ายทางสังคมและแรงสนับสนุนทางสังคม รวมถึงความพึงพอใจต่อแรงสนับสนุนทางสังคมที่ได้รับ วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติเชิงพรรณนา (สำหรับข้อมูลเชิงปริมาณ) และใช้การวิเคราะห์เนื้อหา (สำหรับข้อมูลเชิงคุณภาพ) ผลการศึกษาพบว่า เครือข่ายทางสังคมของทั้ง 2 ชุมชนร่วมมือกันเป็นอย่างดี และได้รับแรงสนับสนุนทางสังคมจากเครือข่ายภายนอกชุมชนในทุกด้าน (4 ด้าน) โดยเฉพาะได้รับความรู้ การสื่อสารความเสี่ยง และได้รับเครื่องมือต่างๆ ในการควบคุมและป้องกันการระบาด รวมทั้งได้นำเอานวัตกรรม “สเปรย์มะกรูด” และ “น้ำยากฎวัฏจักร” ไปใช้ในชุมชนจนสามารถควบคุมการระบาดได้ในระลอกเดียว สรุปผลการทำงานอย่างมีส่วนร่วมของเครือข่ายทางสังคมของกลุ่ม อสม. (ทั้งภายในและภายนอกชุมชน) และการได้รับแรงสนับสนุนทางสังคมจากทุกฝ่ายมีส่วนสำคัญช่วยให้การดำเนินงานตามมาตรการควบคุมและป้องกันโรคไข้เลือดออกประสบผลสำเร็จเป็นอย่างดี