การพัฒนารูปแบบผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้นแบบ สำหรับผู้มีอาการผื่นแพ้สารเคมี

บทคัดย่อ

งานวิจัยแบบผสมวิธีนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนารูปแบบผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้นแบบสำหรับบรรเทาอาการผื่นแพ้สารเคมี โดยเริ่มต้นจากการศึกษารวบรวมข้อมูลพืชสมุนไพรที่มีสรรพคุณถอนพิษหรือแก้พิษจากตำราการแพทย์แผนไทย และประชุมสนทนากลุ่มกับผู้ให้ข้อมูลสำคัญ คือ (1) แพทย์แผนไทย อาจารย์แพทย์แผนไทย และอาจารย์วิทยาศาสตร์การแพทย์สังกัดวิทยาลัยการแพทย์พื้นบ้านและการแพทย์ทางเลือก มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย จำนวน 15 คน และ (2) แพทย์แผนไทยและอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน ในพื้นที่ตำบลบุญเรือง อำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย จำนวน 5 คน เพื่อคัดเลือกชนิดของพืชสมุนไพรที่มีสรรพคุณถอนพิษหรือแก้พิษในตำราการแพทย์แผนไทย รวมถึงเป็นสมุนไพรที่สามารถหาได้ง่ายและสามารถเพาะปลูกได้ในท้องถิ่นของจังหวัดเชียงราย จึงได้สมุนไพรมาจำนวน 3 ชนิด ได้แก่ ใบและเถารางจืด ใบเหงือกปลาหมอ และผักบุ้งแดงทั้งต้นจากนั้นนำสมุนไพรมาทดสอบสารพฤกษเคมีเบื้องต้นและฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระด้วยวิธี DPPH assay พบว่า สมุนไพรทั้ง 3 ชนิด มีสารกลุ่มอัลคาลอยด์ ฟลาโวนอยด์ และแทนนิน ยกเว้นสารซาโปนินที่พบเฉพาะสารสกัดสมุนไพรเหงือกปลาหมอและผักบุ้งแดง เมื่อทำการทดสอบฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระด้วยวิธี DPPH assay พบว่า เหงือกปลาหมอมีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระดีที่สุด รองลงมาคือรางจืดและผักบุ้งแดง โดยมีค่า Inhibitory concentration ($IC_{50}$) เท่ากับ 0.634±0.064, 1.091±0.049 และ 1.988±0.028 มิลลิกรัม/มิลลิลิตร ตามลำดับ ซึ่งมีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ $p<0.05$และนำสมุนไพรทั้ง 3 ชนิด มาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ต้นแบบให้อยู่ในรูปแบบยาน้ำสกัดเข้มข้นสำหรับแช่เท้า จากการทดสอบคุณสมบัติทางกายภาพของผลิตภัณฑ์พบว่า สีของผลิตภัณฑ์มีสีน้ำตาลอ่อน-สีน้ำตาลเข้ม มีกลิ่นเฉพาะของสมุนไพรแต่ละชนิด มีค่า pH อยู่ระหว่าง 5.60-6.75 ผลการวิจัยสามารถเป็นข้อมูลสนับสนุนการใช้พืชสมุนไพรเพื่อใช้บรรเทาอาการผื่นแพ้สารเคมีตามหลักการแพทย์แผนไทย สร้างทางเลือกให้ประชาชนในการดูแลสุขภาพของตนเองด้วยสมุนไพร ตลอดจนเพื่อเพิ่มมูลค่าพืชสมุนไพรไทยให้กับชุมชนในท้องถิ่น