ประสิทธิผลและความคุ้มค่าของรูปแบบการบำบัดผู้ป่วยยาเสพติดที่ไม่มีอาการร่วมทางจิตเวชในเขตสุขภาพที่ 2

บทคัดย่อ

การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสถานการณ์และรูปแบบการดำเนินงานการบำบัดฟื้นฟูผู้ใช้ยาเสพติดโดยใช้ชุมชนเป็นฐาน (community-based treatment: CBTx) ของเขตสุขภาพที่ 2 รวมถึงปัจจัยความสำเร็จ อุปสรรค และความต้องการพัฒนา นำไปสู่การพัฒนาโมเดลการบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ป่วยยาเสพติดกลุ่มสีเขียวโดยใช้ชุมชนเป็นฐาน (CBTx-PLUS R2) ให้เหมาะสมกับบริบทพื้นที่และมีความยั่งยืน และจัดทำข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อการขยายผลในอนาคต กระบวนการวิจัยประกอบด้วยจากการทบทวนมาตรฐานและเอกสารการดำเนินงาน CBTx ของกระทรวงสาธารณสุข การถอดบทเรียนบทบาทชุมชนและระบบบริการโดยการเก็บข้อมูลเชิงคุณภาพผ่านการสนทนากลุ่ม และเก็บข้อมูลเชิงปริมาณด้ว แบบสอบถาม/แบบประเมินที่สะท้อนสภาพการดำเนินงานและศักยภาพของภาคีในพื้นที่ วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนาและสถิติเชิงอนุมาน paired sample t-test เพื่อเปรียบเทียบคะแนนความรู้และสมรรถนะของผู้ปฏิบัติงานก่อนและหลังการพัฒนาโมเดล ผลการศึกษาพบว่า การดำเนินงาน CBTx ในเขตสุขภาพที่ 2 มีการขับเคลื่อนเชิงชุมชนที่เข้มแข็งและสอดคล้องกับแนวทางมาตรฐานของกระทรวงในหลายมิติ อย่างไรก็ตาม พบข้อจำกัดสำคัญด้านสมรรถนะของกำลังคน และความไม่เป็นเอกภาพของระบบข้อมูล ส่งผลให้คุณภาพการติดตามหลังบำบัดมีความแปรผันระหว่างพื้นที่ จึงได้พัฒนาโมเดล CBTx-PLUS R2 ที่เน้นการเสริมศักยภาพชุมชนให้ดูแลผู้ป่วยสีเขียวได้เต็มรูปแบบในพื้นที่ ลดการพึ่งพาบริการแบบผู้ป่วยนอก พร้อมบูรณาการระบบข้อมูลผ่านแอปพลิเคชันล้อมรักษ์ และการอบรมผู้นำชุมชน/อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านเพื่อเพิ่มขีดความสามารถด้านการติดตาม เฝ้าระวัง และสนับสนุนการหยุดเสพอย่างต่อเนื่อง ข้อค้นพบชี้ว่า การยกระดับ CBTx สู่ CBTx-PLUS R2 มีความเป็นไปได้เชิงระบบและเชิงปฏิบัติการในบริบทเขต โดยโมเดลดังกล่าวตอบโจทย์ความจำเป็นในการเพิ่มความต่อเนื่องการบำบัดในชุมชน ลดความเสี่ยงการกลับไปเสพซ้ำ ทั้งนี้หลังการพัฒนา คะแนนรวมความรู้และสมรรถนะของผู้ปฏิบัติงานอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p<0.05) รวมถึงโมเดลดังกล่าวมีศักยภาพในการยกระดับความคุ้มค่าคุ้มทุนของบริการด้วยการใช้ทรัพยากรชุมชนเป็นฐานทดแทนการพึ่งพาระบบผู้ป่วยนอก ข้อเสนอเชิงนโยบายจึงมุ่งให้เกิดการสนับสนุนทรัพยากรและกำลังคน การพัฒนาสมรรถนะภาคีชุมชนอย่างต่อเนื่อง และการจัดระบบข้อมูลที่เชื่อมโยงหน่วยบริการชุมชนอย่างเป็นเอกภาพ เพื่อใช้เป็นต้นแบบการขับเคลื่อนและขยายผลในระดับเขตและระดับประเทศต่อไป