การพัฒนารูปแบบการส่งเสริมการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่สู่ความสำเร็จและยั่งยืนของโรงพยาบาลมหาสารคาม

บทคัดย่อ

ประเทศไทยส่งเสริมการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่อย่างเป็นระบบตามนโยบายโรงพยาบาลสายสัมพันธ์แม่ -ลูกมาเกือบ 20 ปี แต่อัตราการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่ยังอยู่ในระดับต่ำ การจัดการและรูปแบบในการดำเนินงานเป็นเรื่องสำคัญในการผลักดันงานให้สำเร็จอย่างยั่งยืน

การวิจัยเชิงปฏิบัติการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อจัดหารูปแบบที่เหมาะสม ในการสร้างพฤติกรรมการเลี้ยงลูก ด้วยนมแม่ที่ถูกต้อง ทั้งในแม่และครอบครัว ให้พร้อมในการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่อย่างยั่งยืน พื้นที่ศึกษาได้แก่โรงพยาบาลมหาสารคามและชุมชนเครือข่าย กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ได้แก่กลุ่มหญิงตั้งครรภ์ หญิงหลังคลอดและครอบครัว กลุ่มอาสาสมัครนมแม่ และ กลุ่มภาคีเครือข่าย เครื่องมือในการวิจัย ได้แก่ แบบทดสอบความรู้แบบรายงาน การสัมภาษณ์ และการสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม และการจดบันทึก วิธีการดำเนินการวิจัย คือ รูปแบบการใช้กระบวนการในการดำเนินงานซึ่งมี 3 ระยะคือ

ระยะที่ 1 พัฒนารูปแบบการส่งเสริมการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่จากโรงพยาบาลสู่แม่ในชุมชน โดยประเมินสถานการณ์ ด้วยการทบทวนเอกสาร พบว่า สัดส่วนการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่ได้สำเร็จก่อนจำหน่ายจากโรงพยาบาลของหญิงตั้งครรภ์เมื่อคลอดแล้วร้อยละ 100 การเลี้ยงลูกด้วยนมแม่อย่างเดียวอย่างน้อย 6 เดือนร้อยละ 64 ความพึงพอใจร้อยละ 95 ระยะที่ 2 พัฒนาทูตนมแม่ระดับจังหวัด โดยใช้ ตัวชี้วัดคุณภาพ การนิเทศผลงานของอาสาสมัคร ด้านทักษะ ความรู้ การปฏิบัติ การเยี่ยมบ้าน และการทำงานของเครือข่าย เกิดกลุ่ม สนับสนุนการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่ โดยทุกที่ทุกคนสนับสนุนนมแม่ได้ คือ แม่อาสา อาสาสมัครนมแม่ ยวทูตนมแม่ และภาคีเครือข่าย ผลการดำเนินงานพบว่า อาสาสมัครนมแม่ทั้งหมด 275 รายเยี่ยมแม่หลังคลอดทั้งหมด 1,834 ราย ช่วยสนับสนุนให้แม่ เลี้ยงลูกด้วยนมแม่สำเร็จอย่างน้อย 6 เดือนได้ 825 ราย (45%) ความพึงพอใจของแม่ที่ได้รับการเยี่ยม ร้อยละ 95 เกิดการสร้างกระแสการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่ในนักเรียน นักศึกษา ระยะ ที่ 3 ประเมินผล ทูตนมแม่ระดับหมู่บ้าน กลยุทธ์ในการดำเนินงาน คือ การสร้างพลังเข้มแข็งแก่บุคลากร ในโรงพยาบาลและแกนนำในชุมชน (empowerment) และการสร้างกระบวนการมีส่วนร่วม โดยใช้เทคนิคการสร้างอนาคตร่วมกัน (future search conference) การแลกเปลี่ยนเรียนรู้/ระดมสมอง การถอดบทเรียนและนำองค์ความรู้มาใช้ ด้วยวิธี knowledge management ได้หมู่บ้านส่งเสริมสนับสนุนการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่ในชุมชน ที่มีรูปแบบการดำเนินงานที่ชัดเจนจำนวน 21 หมู่บ้าน แล้วพบว่าใน พ.ศ. 2545-2550 อัตราการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่เพิ่มจากร้อยละ 16.50 เพิ่มเป็น ร้อยละ 44.60 ดังนั้นการใช้รูปแบบการส่งเสริมการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่มาโดยตลอดของโรงพยาบาลมหาสารคาม และการพัฒนารูปแบบการส่งเสริมการเลี้ยงลูก ด้วยนมแม่นี้ จะสำเร็จอย่างยั่งยืนได้ต้องปรับเปลี่ยน เพื่อให้เหมาะสมกับบริบทและกลุ่มของผู้รับบริการต่อไป